De ontdekking van het rurale

Wat komt er in ons op als we aan het platteland denken? Gaat het om een stuk natuur, over landbouw? Vrijheid en open, wat afgelegen ruimte? Met welke blik kijken we naar het platteland? Als een wat achterlijk gebied waar de modernste trends nog moeten arriveren? Of als een verloren paradijs, waar de tijd nog traag gaat en een mens nog rust vindt? Het platteland is een mentale constructie, die onze manier van kijken naar deze ruimte onvermijdelijk gebrekkig maakt, en cultureel gedetermineerd. Anders gezegd: De rurale ruimte is vanuit stedelijk standpunt vooral een bedachte ruimte, en meteen gaan we daarmee voorbij aan de genuanceerde realiteit die we er kunnen aantreffen. Meer nog, we bedelven die onder het sociale, culturele en politieke frame dat we over het platteland zijn gaan hanteren.

Toch heeft het rurale ook enkele objectieve karakteristieken. Om te beginnen is er duidelijk meer groen en niet-menselijk leven. De vorm van het platteland lijkt overduidelijk bepaald door natuur, planten, weidsheid. (Hoewel zelfs dit meestal het resultaat is van menselijk ingrijpen) Maar het platteland moet in onze overtuiging een minimum aan natuurlijke elementen bevatten. 
Ten tweede gaat het overduidelijk om een ruimte, die in relatie tot het stedelijke, urbane staat. In essentie is het platteland vooral het niet-stedelijke, al is dat wel een heel negatieve typering. Het platteland is ontstaan op het moment dat de er duidelijke verschillen optraden tussen de stad en het rurale. Er ontstond een nood aan een aparte ruimtelijke categorie om het territorium in te delen. Het rurale als uitvinding, of ontdekking, ontstaat vooral onder impuls van stedelingen die nood hadden aan ruimte om te jagen, te wandelen, het landschap te bewonderen. Hierdoor werd de ruimte buiten de stad meer dan een afgelegen landbouwgebied en kreeg het nieuwe functies, betekenissen. Hier al werd de basis gelegd voor een zekere geografische hiërarchie: het platteland is ondergeschikt aan de stad. En wat het platteland betekent wordt grotendeels bepaald door de blik van de stedeling.

We mogen ons niet laten verleiden om te besluiten dat het platteland louter een creatie is van de stad, of een gevolg. Het klopt dat de stad een determinerende invloed heeft op het platteland, maar die is niet absoluut. De stad maakt het platteland en vice versa. Die dialectiek is een boeiend gegeven en vermoedelijk schuilen er onvermoede krachten in deze wisselwerking. Daarover gaat deze blog. Het rurale maakt deel uit van de periferie. wat niet wil zeggen dat ze er mee samenvalt. Er bestaat ook een stedelijke periferie.

Het platteland begrijpen vraagt van ons dat we ons persoonlijke, deterministische idee van wat het is laten varen, en open staan voor de processen die we er kunnen waarnemen. Als we afstand doen van onze vooringenomenheid ontrolt zich voor de onderzoekende blik van de passant een veelzeggende wereld: ontnuchterend, confronterend, soms verrassend, steeds boeiend. Dit laatste wil niet zeggen spectaculair. Terwijl het al te vaak precies dat is wat de stedeling zoekt op zijn uitstappen naar het platteland. En wanneer dit spektakel niet te vinden is haast hij zich onrustig naar de volgende hotspot, op zoek naar een bevestiging van zijn idee.

Dat is jammer. Want het platteland heeft ons vaak veel te vertellen. Ook over het stedelijke. Al geeft het die geheimen niet altijd makkelijk prijs. De passant zal moeite moeten doen, het landschap leren lezen, en de bewoners moeten bevragen. Op die manier kan hij het idee dat hij van het rurale heeft bijstellen. En zo stukje bij beetje de rurale puzzel kunnen vervolledigen.

Onze actuele wereld wordt gedomineerd door de stedelijke dynamiek. Hier wordt het geld verdiend, wordt beleid gemaakt, denkt men over de toekomst, hier concentreert zich de macht. De stad, de metropool wordt uitgebreid bestudeerd en becommentarieerd. En terecht. Maar de ‘urban question’ kan maar beantwoord worden als we ze in relatie brengen met de ‘rural question’. En die is in het Europa van de 21ste eeuw niet eenvoudig te beantwoorden, hoewel ze prangend is.