Een fietser aan de poort van de Sahara

Waarin Kazimierz in een oase op adem komt van zijn eerste woestijnervaringen, de wonderlijke ruimtelijke ordening van de oase beschrijft en informatie inwint over de volgende etappes van zijn reisweg. 

Vroeg in de ochtend van 24 december doemden aan de horizon van de zandvlakte -eindelijk- donkere contouren op. Ik had de Ghadames-oase bereikt. Dit is een zeer belangrijke pleisterplaats voor karavanen die van de Middellandse Zee dieper Afrika intrekken. En voor diegenen die van Tunis of Algiers naar het naar het oosten gaan. Mijn vervoermiddel trok veel aandacht want het was voor het eerst dat een fiets bij de ‘Poorten van de Sahara’ kwam aangereden. Om tot aan de rand van deze zanderige wildernis te geraken had ik honderden kilometers gereisd. Al die afstand reed ik over rotsige paden die tot hiertoe uitsluitend door dromedarissen of, recentelijker, door speciaal daarvoor ontworpen woestijnwagens waren bereden. Ik herinner me met genoegen dat ik zeer hartelijk werd ontvangen in Tripolitanië. Er was voortdurend aandacht voor mijn belevenissen want radiozenders deden verslag over mijn reis. Omdat de Italianen moeite hadden om mijn naam uit te spreken werd ik gewoon ‘Polacco’ genoemd.

De karavanen volgen steevast routes waarop bronnen of waterputten te vinden zijn zodat de dromedarissen kunnen drinken en de begeleiders hun leren waterzakken kunnen vullen. Aan de ene kant van Ghadames strekt de zandvlakte van de Sahara zich uit over honderden kilometers en aan de andere kant ligt de dorre, steenachtige, Hammada el-Homra. Daarom is het een belangrijke stopplaats die iedereen in zijn route opneemt. De waterbronnen vormen het hart en de ziel van de oase. Dankzij hen groeien er dadelpalmen die een schaduwrijk bos vormen van zo’n vijftienduizend bomen. Op deze gunstig gelegen plek kunnen tarwe en gerst twee keer per jaar worden geoogst. Het klimaat is bijna tropisch, en regen is zeer zeldzaam omdat de aanhoudende woestijnwind alle wolken verdrijft.

Rondom Ghadames loopt een muur van zes meter hoog, die bescherming biedt tegen zandstormen. Alle huizen zijn met elkaar verbonden en lijken één groot gebouw te vormen. Daaronder loopt een wirwar aan gangen waardoor tijdens de zomer een aangename, koele bries waait. Die biedt bescherming bieden tegen de verzengende hitte. In de winter zijn de tunnels vrijwel uitgestorven. Hier en daar stroomt daglicht door kleine openingen en is het mogelijk om een glimp op te vangen van mannen die op bakstenen muren zitten. Dit deel van de stad is uitsluitend voor mannen hoewel er af en toe een zwarte vrouw voorbij snelt met een kruik water op haar schouders of een ezel beladen met manden vol dadels voorbij komt slenteren.

Bovenop deze donkere, duistere stad bevindt zich het zonnige rijk van de vrouwen. Dit hoger gelegen stadsdeel bestaat uit terrassen die met elkaar verbonden zijn. Zo kunnen de bewoners overal heen kunnen lopen zonder dat ze hoeven afdalen naar straatniveau. Hier bereiden vrouwen de maaltijden voor hun mannen, vlechten ze manden, zorgen voor hun kinderen en uiteraard worden hier de laatste nieuwtjes uitgewisseld. Een minaret torent boven de terrassen uit. Ik ging naar boven op de toren en maakte veel interessante foto’s. De muezzin heeft me tien zilveren lires afgetroggeld, maar ik heb geen spijt van de investering. Ik had uitzicht op vrouwen die gracieus als gazelles over de terrassen bewogen, onzichtbaar vanuit de stad beneden.

De verdeling van bronwater over de tuinen van Ghadames gebeurt op een heel bijzondere manier, namelijk met behulp van de zogenaamde ‘waterklok’. De Ain el Fras bron geeft zo’n 3.000 liter water per minuut. Dit wordt opgevangen in een vierkant reservoir, van waaruit het door de oase wordt geleid. De eigenaar van elke tuin betaalt voor de hem toegewezen hoeveelheid water, en de distributie wordt gecontroleerd door een speciale functionaris. De hoeveelheid water wordt berekend met behulp van een emmer met een gat erin, waarmee de medewerker water uit de poel haalt. Vervolgens plaatst hij de emmer boven het aangewezen kanaal. Zodra al het water door het gat is gelekt, legt hij een eerste knoop in een palmblad?, vult hij de emmer opnieuw en laat hem leeglopen in het volgende kanaal. Deze handeling wordt herhaald tot de afgesproken hoeveelheid water is verdeeld. Deze eenvoudige methode met een lekkende emmer werkt als een klok, want het duurt tien minuten om hem te legen (of een uur voor zes maten water). Het water dat via dit waterkloksysteem wordt gekocht, stroomt eerst door het sanitair van de mannen en dan door dat van de vrouwen. Bij 30°C buiten is een bad in een stenen badkuip met stromend water een hemels genot! Het water dat uit de badkamers van de vrouwen stroomt, stroomt vervolgens door brede kanalen die dienst doen als wasserijen. Hier wassen de zwarte slavinnen de kleren van hun echtgenoten, de was van de eerste vrouw van hun man, dan die van henzelf. En tenslotte die van hun kinderen.

Kaziemierz Nowak in de oase
Ik kon makkelijk met hen communiceren in het Arabisch

Tijdens mijn verblijf in Ghadames, bezocht ik vaak de Toearegs in hun tenten om te hengelen naar nuttige informatie. Gewoon tijd doorbrengen in hun gezelschap was een onbetaalbare ervaring. Ik kon makkelijk met hen communiceren in het Arabisch. Als aanleiding voor een praatje bracht ik hun favoriete kruidenthee en suiker mee. De aanblik van die lekkernijen was zelfs voor de oudste Toeareg onweerstaanbaar.Natuurlijk spraken we over de woestijn. Ik kreeg veel details te horen over het land, wat van onschatbare waarde zouden blijken voor mijn reizen. 

Op een avond dronk ik mierzoete kruidenthee in het gezelschap van enkele bedoeïenen die hadden gereisd onder leiding van Ali ben Geida. Hij was een soort van oude woestijnvos en kende de Sahara zo goed dat hij voor mijn neus kaarten in het zand kon tekenen. Ik tekende ze over in mijn notitieboekje en ze zouden later nog zeer goed van pas komen. Ten zuiden van Ghadames  wordt de woestijn woest en dreigend. Er zijn geen wegen en ze is moeilijk over te steken omdat de bestaande kaarten onnauwkeurig en onbetrouwbaar zijn.